Recensie: boek van mediawetenschapper over digitale verslaving

Door arnoudwokke op zaterdag 29 april 2017 20:49 - Reacties (2)
Categorie: -, Views: 2.249

We zitten in de storm na de stilte.

Deze maand zijn er maar liefst drie boeken verschenen die in elk geval deels over de verslavende werking van smartphones gaan. De vertaling van het boek van de Amerikaanse hoogleraar Adam Alter kwam uit, onder de titel Superverslavend, NRC-journalist Wouter van Noort kwam met Is Daar Iemand? en tot slot mediawetenschapper Sidney Vollmer, die vorige week zijn boek On/Off presenteerde.

Eindelijk.

Het heeft even geduurd, maar eindelijk is er volop aandacht voor de keerzijde van mobiele technologie. Hoe mooi dat toverapparaat ook is en wat het ook allemaal mogelijk maakt, lang niet alles is positief. De smartphone steelt de stiltes in onze levens en heeft nog veel meer effecten die we onder ogen zullen moeten zien.

https://ic.tweakimg.net/ext/i/imagenormal/2001340257.jpeg


Het boek van Van Noort besprak ik laatst en nu heb ik net On/Off van Sidney Vollmer net uitgelezen.

Wat voor boek is On/Off? Om met de tekst op de flap aan de binnenkant te spreken: het is een 'openhartige zoektocht naar meer balans in digitale tijden'. Vollmer bespreekt ontwikkelingen aan de hand van thema's, zoals muziek, video, smartphones, games en sociale media.

Bij elk thema haalt Vollmer er jeugdherinneringen bij, zoals bij het stuk over diensten als Netflix de videocamera van zijn vader die hem als dreumes een beeld van zichzelf op tv liet zien of bij muziekstreaming over het opnemen van liedjes uit de Top 40 op bandjes. Extra leuk voor mij als bijna-leeftijdgenoot, omdat veel van zijn jeugdherinneringen ook mijn jeugdherinneringen zijn.

Ook een aardig detail: hij heeft kennelijk geregeld op rustige plekken in het buitenland vertoefd om in alle stilte te kunnen schrijven, zoals een voormalig Frans klooster voor kunstenaars, auteurs en artiesten en een huis van iemand in Zweden, en vertelt daar tussendoor ook over. Het zorgt voor een fijne afwisseling in de persoonlijke verhalen.

Sowieso is het duidelijk dat hij in alle rust heeft kunnen schrijven: het is een rustig geschreven boek, met een prettig kabbelend soort ritme. Het is ook 348 pagina's en dankzij de uitgeschreven url's (!) en 404 voetnoten is het boek dus meer dan 380 pagina's lang en meer dan 500g zwaar. Ja, bij een boekrecensie weeg ik alles mee ;)

Vollmer duidt grote problemen aan, zoals de filterbubbel die ontstaat op veel gebieden als diensten ons dingen aanraden die we leuk vinden, de moeite die grote bedrijven doen om diensten zo verslavend mogelijk te maken en de gesloten algoritmes die bepalen wat we bijvoorbeeld zien op Facebook en Google.

Een van de spannendste is de vergelijking van technologie met de bacterie toxoplasma gondii, een beeld dat Vollmer haalde uit een interview uit zijn podcast Digitalisme met Marleen Stikker van Waag Society, de organisatie waar onder meer 'eerlijkere smartphonefabrikant' Fairphone uit voortkomt. "Ook bij muizen en ratten is die parasiet te vinden", schrijft Vollmer over de bacterie. "Bij die diersoorten zorgt de bacterie ervoor dat dat zij hun biologische instinct tot zelfbehoud negeren. De geur van kattenurine wordt door genenmanipulatie bijvoorbeeld niet meer als gevaarlijk beschouwd, waardoor derat dichter bij zijn natuurlijke vijand komt. De geÔnfecteerde rat wordt daardoor eerder opgegeten door de kat (...) Misschien worden we inmiddels gewoon collectief aangestuurd door tremes, technoparasieten." Overdrijving? Misschien, maar de denkrichting is interessant en na het lezen van deze passage legde ik het boek even weg om het in elk geval te laten bezinken en kijken of er in elk geval iets van waarheid in zou kunnen schuilen.

Het blijft niet bij constateringen. Vollmer komt ook met oplossingen. Sommige daarvan klinken nog redelijk haalbaar en nuttig, maar veel ervan zijn of op het oog onhaalbaar (een NDA, Nationale Digitale Autoriteit, een Nederlandse waakhond voor databescherming) of vrijblijvend (er moet meer discussie komen over X).

De oplossingen zetten in elk geval aan tot anders denken over technologie en de rol van onszelf en de overheid tot techbedrijven. Zo stelt Vollmer voor dat landen de mogelijkheid krijgen om apps en games die te verslavend zijn - net als bijvoorbeeld gokken - te reguleren of te verbieden. Ook zou Vollmer graag bij grote techbedrijven een technisch-ethicus aan het werk zien, iemand die bij belangrijke beslissingen de maatschappelijke impact zou moeten wegen.

Dat de oplossingen vaak groots en onhaalbaar klinken is niet zo gek: wie grote problemen aanduidt, zal met ingrijpende oplossingen moeten komen en die zijn momenteel misschien niet haalbaar. Bovendien: wie mikt op de maan, kan altijd tussen de sterren terechtkomen.

Het heeft mij in elk geval aan het denken gezet en ik heb het er al met diverse mensen over gehad - en als veel lezers dat gaan doen is het in elk geval pure winst. Mede door de vele interessante gedachtes en constateringen in het boek, in combinatie met de vele bronverwijzingen naar andere lezenswaardige werken over technologie, maakt On/Off meer dan de moeite waard voor wie zich wel eens ongemakkelijk voelt bij het vele gebruik van dingen als Facebook, Google, Netflix, Spotify of Amazon.

Ps. Je hoeft niet je favoriete e-bookstore te openen om On/Off te zoeken, want het boek verschijnt alleen op papier.

https://ic.tweakimg.net/ext/i/imagemedium/2001488253.jpeg

Recensie: boek van NRC-journalist over 'smartphoneverslaving'

Door arnoudwokke op donderdag 20 april 2017 22:30 - Reacties (13)
Categorie: -, Views: 3.621

Imitatie is de ultieme vorm van vleierij.

En dus voel je je gevleid als iemand van het NRC een paar maanden na publicatie van je boek, waarmee ik mede beoogde een bepaald thema op de kaart te zetten, aankondigt een boek te gaan schrijven over hetzelfde thema.

Het is lastig om de overeenkomst in onderwerp te ontkennen tussen het onlangs verschenen boek 'Is daar iemand?' van NRC-collega Wouter van Noort en mijn eigen boek 'I love/hate smartphones' van anderhalf jaar geleden. Dat maakt mij aan de ene kant uiterst geschikt om het boek van Van Noort te beoordelen - en aan de andere kant natuurlijk totaal niet objectief.

Eerst even over het boek van Van Noort. Is Daar Iemand? gaat in brede zin over de invloed van smartphonetechnologie op onszelf en ons gedrag. Van Noort schrijft sinds drie jaar voor NRC en zat daarvoor bij opinietijdschrift Elsevier.

Laat ik meteen de vraag die in je opkomt beantwoorden: ja, beide boeken lijken wat op elkaar, al claimt hij dat hij mijn boek niet heeft gelezen en dat elke overeenkomst dus niet intentioneel is. Ik zie bij Van Noort dezelfde thema's en inzichten terugkomen, in soms ongeveer dezelfde bewoordingen (we zitten met smartphones in onze puberteit), met dezelfde standpunten op basis van dezelfde argumenten. En er is zelfs de naam van een hoofdstuk dat vrijwel exact overeenkomt.

https://ic.tweakimg.net/ext/i/imagenormal/2001478505.jpeg


Ook hetzelfde: Van Noort gebruikt net als ik veel anekdotes uit zijn eigen leven en eigen omgeving om de informatie in het boek van een persoonlijke noot en context te voorzien. Het is een stijl die van mijn boek een volgens veel lezers prettig weg te lezen tekst maakte - en dat is bij Van Noort niet anders.

Er zijn uiteraard verschillen tussen beide boeken - zoals anderhalf jaar van nieuwe ontwikkelingen (Pokťmon Go), wetenschappelijke onderzoeken en boeken om uit te putten - maar al met al zullen lezers van mijn boek niet steil achterover slaan van de informatie en de voorbeelden die Van Noort aanhaalt

Is dat erg? Nee, niet echt.

De formule die in mijn boek volgens mij zo goed werkte, werkt hier ook weer: het leest prettig weg en is vermakelijk. Van Noort is een geoefend schrijver - hij is immers journalist - en dat is te merken. Het is levendig. Het enige hinderlijke aan het taalgebruik is de neiging om elke afkorting met kleine letters te schrijven. Ik heb me een paar pagina's lang afgevraagd wat 'ki' was, totdat ik teruglas en zag dat het de afkorting was voor kunstmatige intelligentie. Dat hij die afkortingen ook met kleine letters schrijft aan het begin van een zin, is iets waartegen elke vezel van mijn taalgevoel zich verzet ('Daarbij hebben mensen last van angstgevoelens, zenuwachtigheid en het gevoel nooit los te komen van hun werk. tno en cbs waarschuwen dat het te vroeg is... etc). Het is echter maar een kleinigheid en zal veel lezers vermoedelijk niet storen.

Het meest aansprekend voor de meeste lezers zullen de stukken zijn over de invloed van de smartphone op aandacht en multitasken. We worden door urenlang per dag op onze telefoon bezig te zijn minder goed in dagdromen - belangrijk voor het leggen van creatieve verbanden en dus voor nieuwe ideeŽn, en multitasken hebben we sowieso nooit gekund - dat de smartphone altijd als een jengelend kind om aandacht vraagt maakt dat alleen maar zichtbaarder. Bovendien: bedrijven doen er alles aan om ons verslingerd te doen raken aan hun app en maken gebruik van diepgewortelde beloningssystemen in ons brein.

Het sterkst wordt het boek naar mijn ogen in het hoofdstuk 'De dictatuur van data', een hoofdstuk waarin Van Noort het heeft over onder meer 'smart cities' en het gebruik van data en algoritmes door overheden om relletjes te voorspellen, maar ook om andere zaken te bepalen. Vanaf daar is het een kleine stap naar dataÔsme - het geloof dat algoritmes beter zijn in het nemen van grote beslissingen dan mensen - en die stap neemt Van Noort dus ook. Het drijft misschien ver af van het basale onderwerp van het boek, maar als veel mensen hierdoor in aanraking komen met het idee dat komende decennia volgens mij onze maatschappij in hoge mate kan vormen, dan is het die zijstap meer dan waard.

Er is natuurlijk voldoende aan te merken op het boek - kort-door-de-bocht conclusies op basis van wetenschappelijk onderzoek bijvoorbeeld ('als je de hele tijd afgeleid bent door je smartphone kan dat ertoe leiden dat je ongezonder eet', een claim die nooit is onderzocht en die Van Noort ondersteunt met het vermoeden van een enkele wetenschapper) - maar al met al is dit een geslaagde poging om de problematiek rondom smartphones begrijpelijk uit te leggen aan een groot publiek. En de uitleg die hij geeft in zijn boek en die ik ook geef in mijn boek is helaas anno 2017 nog altijd hard nodig.

https://ic.tweakimg.net/ext/i/imagenormal/2001478507.jpeg


Update: Van Noort laat na het lezen van dit blog het volgende weten: "Jouw suggestie van imitatie is onwaar, en nogal smadelijk. 1. Ik noem mijn bronnen allemaal en 2. Ik heb het jouwe niet gelezen."